NATUREVIEW  natuurfotografie door Jan Roofthooft

Sensorreiniging

Stofjes op de sensor

Eén ding is zeker, als je digitaal fotografeert en buiten in de natuur vaak van objectieven wisselt zal je vroeg of laat stofjes (spotjes) op de sensor hebben. Hoe voorzichtig en hoe snel men ook het objectief wisselt, het is niet te vermijden dat er stof, stuifmeel, vocht, enz. in de camera binnendringt waarvan er een deel ook op de sensor terecht kan komen. Erg vervelend want die stofjes zijn nadien in iedere opname duidelijk als lichtgrijze tot donkere spotjes te zien.

De laatste generatie spiegelreflexen en systeemcamera's beschikken over een automatisch reinigingssysteem om losse (droge) stofjes te verwjderen en dat helpt vrij goed maar het is geen wondermiddel.

Eén of enkele kleine spotjes op de sensor zijn geen probleem want haast alle hedendaagse beeldbewerkingsprogramma's hebben een spot verwijderingsgereedschap aan boord waarmee men meestal vrij makkelijk softwarematig spotjes kan verwijderen.

Sommige camerafabrikanten geven bij sommige camera's de mogelijkheid om stofwisdata aan je opnamen toe te voegen, nadien kan je dan met een gepast merkeigen softwareprogramma automatisch de spotjes uit je beelden laten verwijderen (zie de handleiding van je camera).

Een ander verhaal wordt het bij video en time lapse omdat het hierbij bij over spotjes gaat in een massa beelden en dan is het wel aangewezen om de sensor 'clean' te houden (1 minuut film aan 25 beelden/seconde geeft = 1500 beelden!)

Wil je de sensor niet zelf reinigen dan kan je deze (tegen betaling) laten reinigen. Wie dat heel degelijk aanpakt is Chipclean.nl waar je na de reiniging op een computerscherm het resultaat kan bekijken (je kan er ook je objectieven met camera laten kalibreren).

Wil je de sensor wel zelf reinigen bezoek dan ook eens deze heel overzichtelijke en uitgebreide website (engelstalig) Cleaning Digital Cameras


'2 soorten' stofjes

Het wordt door fabrikanten, in tijdschriften en op het internet maar weinig aangehaald maar men moet alvast duidelijk onderscheid maken tussen 2 soorten stofjes:
1/ Losliggende droge stofjes die men kan verwijderen door middel van een droge reiniging.
2/ Kleverige stofjes die op de sensor 'plakken'. Deze zijn moeilijker te verwijderen en vragen in de meeste gevallen om een natte reiniging.


Zichtbaarheid en grootte en van de stofjes

In voorgaande hadden we het steeds over stofjes 'op de sensor' maar eigenlijk liggen deze niet op de sensor zelf.
Voor de sensor bevinden zich nog een aantal andere dingen (zie de rechtse afbeelding) en eigenlijk zetten de stofjes zich daarop neer, een eindje van de sensor vandaan dus.

Dat maakt dat de stofjes iets uit focus liggen waardoor stofjes bij grote diafragma-openingen (f1 tot f8) minder scherp worden afgebeeld en als vage vlekjes in de opnamen te zien zijn.
Hoe kleiner de diafragopening hoe groter de scherptediepte en dus zullen stofjes bij zeer kleine diafragma-openingen (f16 tot f32) scherper worden afgebeeld.

Een evengroot stofje op een full-frame of op een kleinere sensor zal ook een heel verschil geven in het uiteindelijke beeld.

(Verder in deze uiteenzetting wordt voor het gemak nog steeds over stof op de sensor gesproken).


Voorzorgen nemen
  • Camera's altijd bewaren met objectief of cameradop erop!
  • Gebruik een stofwerende cameradop (voor Canon type RF-3 EOS Body Cap).
  • Objectieven achteraan nooit zonder beschermdop opbergen.
  • Alle camera- en lensdoppen kraakproper houden en nooit los in je tas laten rondslingeren. Draai camera- en achterste lensdop in mekaar als die niet op je camera of objectief zitten (zie rechtse afbeelding).
  • Camera uitschakelen en met de lensopening iets naar beneden houden als je objectieven vervangt (onder spanning is de sensor meer statisch geladen en zal dan meer stof aantrekken).
  • Objectieven snel vervangen (indien mogelijk uit de wind).
  • Fototas nooit open laten staan en altijd de rits sluiten.
  • Fototas indien mogelijk niet op de grond leggen maar hoger. Vlak boven de grond vliegt het meeste stof.
  • Maak regelmatig een testopname. Je weet dan of er zich stofjes op de sensor bevinden en waar die zitten.

Slordigheid zal men cash betalen

In sommige zaken kan je (tegen betaling) je sensor laten reiningen. Achteraf hoor je dan soms klagen dat de sensor toch niet helemaal proper is. Je mag er haast zeker van zijn dat dit in sommige gevallen aan de fotograaf zelf ligt.

Wie heel slordig met zijn digitale camera's omspringt en geen rekening houdt met bovenstaande regels zal na verloop van tijd heel wat stof in zijn camera hebben bijeengespaard. Wanneer een sensorreinigingsdienst erin slaagt om de sensor kraakpropere te krijgen is het haast onvermijdelijk dat er na het maken van één of meerdere opnamen weer spotjes in beeld komen. Het op- en neerklappen van de spiegel veroorzaakt immers luchtturbulenties waardoor stofjes die zich in het camerahuis hebben verzameld zich gaan verplaatsen en op de sensor kunnen neerdwarrelen. Ook zoomobjectieven kunnen door de verschuivende lensgroepen luchtturbulenties in het camerahuis veroorzaken !
Enige goede oplossing voor die slordigaards is de camera volledig te laten reinigen... of regelmatig een nieuwe aankopen!


De sensor testen op stofjes
  • zet het diafragma van je objectief op f22 (grote scherptediepte)
  • camera op diafragmavoorkeuze (Av of A stand)
  • ISO 100 -  400
  • kwaliteit op JPG fine (hoogste resolutie)
  • autofocus uit
  • belicht 1 stop over
  • Maak een foto van een egaal licht oppervlak. Je kan ook het beeldscherm van je pc of laptop gebruiken als je daarmee een lichte kleur weergeeft (in Photoshop bijvoorbeeld)

Bekijk de gemaakte foto op een groter formaat op je pc (als het niet anders kan zoom dan in op de LCD van je camera en scrol door het hele beeld ).
Wil je de de sensor inspecteren op stofjes d.m.v. een sensorloupe (*) hou er dan rekening mee dat de beelden in 'spiegelbeeld' op de sensor terecht komen. Een stofje dat zich linksonder op de sensor bevindt als je met een loupe direct op de sensor kijkt vertoont zich rechtsboven in het beeld op je pc of op de LCD van je camera.
(*) Miniscule kleine stofjes op de sensor zijn niet met het blote oog te zien. Daarvoor heb je een flinke loupe met een ingebouwd hulplicht nodig.


Opgelet !
  • Werk in een ruimte die zo stofvrij mogelijk is.
  • Altijd een volle batterij in de camera plaatsen voor je de sensor gaat reinigen.
  • Op je camera altijd de stand sensorreinigen gebruiken (zie het menu van je camera). In deze stand klapt de spiegel op gaat de sluiter open. Nooit in een camera blazen als de sluiter nog toe staat want dan kunnen de uiterst fijne en lichte sluiterlamellen ernstig beschadigd raken.
  • Let op dat je nooit per ongeluk de camera uitschakeld terwijl je de sensor reinigt.
  • Een goede sensorloupe is erg nuttig en kan je heel wat tijd doen besparen omdat je ermee kan zien waar de stofjes zich precies bevinden.
  • Een goede hoofdlamp om je werkzaamheden bij te lichten kan soms erg handig zijn op plaatsen waar niet genoeg licht voorhanden is.

Hou er rekening mee dat ALLES WAT JE DOET OP EIGEN RISICO IS!
Een sensorreiniging die je zelf uitvoert in de waarborgperiode en waarbij je de sensor beschadigd tot verlies van de waarborg kan leiden!


Droge stofjes, droge reiniging
Blazen

Nodig: krachtige blazer (zonder kwastje), bijvoorbeeld Giotto's Air Rocket www.giottos.com. LET OP! Sommige blazers blazen kleine partikeltjes rubber uit die soms zelfs aan de sensor kunnen blijven plakken! Kies dus voor een degelijk type.

Hou de camera steeds met de objectiefvatting naar beneden en hou voldoende afstand van de sensor zodat je deze zeker niet kan raken. Kom met het uiteinde van de blazer liefst niet voorbij de objectiefvatting en blaas krachtig vanuit vier hoeken.

Blazen is wel de eenvoudigste en veiligste manier voor losliggende droge stofjes al wordt het niet door iedereen aanbevolen omdat je de stofjes verplaatst waardoor ze in je camerahuis terecht kunnen komen, niet alle stofjes dwarrelen immers netjes uit je camera naar beneden. Op zich geen probleem als ze maar van de sensor wegblijven!

Stofjes opnemen met statisch geladen sensorborsteltjes

Nodig: Geschikt sensorborsteltje op maat van de sensor of kleiner. Gebruik geen (schilders)penselen of andere borsteltjes om de sensor te reinigen!

Om de sensor te reinigen moet men eerst met een krachtige blazer op de borstelhaartjes blazen om die statisch op te laden waardoor ze stofjes aantrekkken (een spuitbus met droge lucht wordt niet aangeraden omdat die onreinheden bevatten, en ik spreek uit ervaring).
Als de haartjes door krachtig blazen statisch zijn geladen hou je het sensorborsteltje schuin en streel je rechtlijnig over sensor van links naar rechts, licht het borsteltje op, draai het om en streel in de andere richting.

Indien de sensor niet proper is moet je het borsteltje nogmaals 'opladen' en een tweede poging wagen. Lukt het dan nog niet dan zit je wellicht met klevende stofjes en zal je tot een 'natte reiniging' moeten overgaan.

Niet vergeten het sensorborsteltje grondig te reinigen indien nodig (bvb. met Visible Dust Sensor Brush Wash).

Men schrijft dat dit de meest veilige methode is en dat men met deze borsteltjes wel 10.000 keer de sensor mag strelen zonder die te beschadigen.
TOCH MOET JE OPLETTEN DAT JE BIJ HET REINIGEN VAN DE SENSOR MET DE BORSTELHAARTJES NIET BUITEN HET SENSORVLAK KOMT EN GEEN ANDERE ONDERDELEN RAAKT WANT DAN RISKEER JE OM ERGENS FIJNE SMEEROLIE OP TE PIKKEN EN DIE OVER DE SENSOR UIT TE SMEREN (en ik kan het weten!).

Arctic Butterfly, sensorborsteltje op batterijen

DeArctic Butterfly van Visible Dust is heel interessant omdat de borstelhaartjes worden opgeladen door een snelle roterende beweging door middel van een motortje op batterijen (er is geen geblaas nodig om de borstelhaartjes statisch op te laden). Makkelijk om mee op reis te nemen. en nu ook verkrijgbaar met ingebouwde led om bij te lichten.
Nadeel is dat door de snelle draaibeweging sommige borstelhaartjes naar de buitenkant geplooid blijven, wanneer je dan de sensor gaat reinigen kunnen die ergens in het camerahuis mechanische delen raken en vuil of olie oppikken!

Sensor Gel Stick

Deze Sensor Gel Stick is een gel stempeltje dat men licht tegen de sensor aandrukt op de plaats waar zich stofjes bevinden waardoor de stofjes aan de gel stempel blijven kleven. Het aandrukvlak kan daarna gereiningd worden door op een speciaal reinigingspapier te drukken waardoor men de gel stick opnieuw kan gebruiken.


Natte reiniging, stofjes die op de sensor 'kleven'

Sommige stofjes kleven aan de sensor en en zijn niet met de vorige methoden te verwijderen. Van waar ze komen? Lucht bevat sowieso vocht en door de wind kan dat vocht op sensor terechtkomen, in sommige seizoenen kunnen bijvoorbeeld pollen massaal rondstuiven, of spatjes van zwaveldampen in vulkanische gebieden en bij gloednieuwe camera's kunnen er soms zelfs spatjes fijne smeerolie op de sensor terecht komen (meestal als je omhoog naar de lucht fotografeert).

Om die 'plakkers' op een veilige manier te verwijderen zal je een speciale, oplossende en snel verdampende vloeistof moeten gebruiken en goede 'sensor swabs' om de 'plakkers' weg te 'dweilen'.

Hiervoor heb je reiniginsvloeistof en sensorswabs nodig. Wat reinigingsvloeistof betreft mag je niet zomaar gelijk wat gebruiken. Eclipse van Photographic Solutions wordt meest aanbevolen (maar bevat methanol en is dus ontvlambaar waardoor men het niet op vliegtuigreizen in hand- of hoofdbagage kan meenemen).
Gebruik degelijke sensorswabs met de breedte van je sensor. Cleaning Digital Cameras raadt Alpha Premium Sensor Cleaning Swabs (Alpha Swab) aan van The Dust Patrol maar die zijn hier moeilijker te vinden.

Vooraleer een natte reinigingsmethode op de sensor van je camera toe te passen moet je deze techniek best eerst inoefenen en uittesten op bvb. een objectieffilter of op een oude camerasensor. Daarop voer je precies uit wat je nadien op je camerasensor van plan bent te doen zodat je het effect van swab met vloeistof op voorhand al eens grondig kan beoordelen.

Afhankelijk van de breedte van de swab doe je 1 of 2 druppels reinigingsvloeistof op de swab. De swab moet vochtig zijn maar niet te nat. Desnoods even wachten om overtollig vocht een beetje te laten verdampen.
Hou de swab schuin en wrijf met een lichte druk op de swab rechtlijnig in één richting over de sensor, draai de swab om (naar andere nog propere kant) en wrijf rechtlijnig in de tegengestelde richting. Met iedere kant van de swab slechts één keer wrijven! Is de sensor nog niet proper dan moet je een nieuwe swab nemen en opnieuw beginnen.

Soms blijven tegen de randen of in één of meerdere hoeken nog stofjes achter. Om ook deze te verwijderen kan je gebruik maken van een smallere 'corner' swab. Beweeg hierbij ook steeds rechtlijnig.
!!! Maak NOOIT draaibewegingen met een swab op de sensor.


Het spiegelhuis reinigen

Het kan zeker geen kwaad om bij een camera die al een tijdje in gebruik is ook het spiegelhuis van een spiegelreflex af en toe te reinigen met een daarvoor geschikt borsteltje en de geschikte reinigingsvloeistof.


En als je niet van objectief wisselt?

Door een objectief 'vast' op een spiegelreflexcamera te laten zitten heb je uiteraard veel minder kans op stof op de sensor maar denk niet dat er dan geen stof meer in je camera kan binnendringen! Zoomobjectieven hebben beweegbare lensgroepen die bij het in- en uitzoomen lucht verplaatsen met een pompend of zuigend effect als gevolg. Door de heel nauwe openeningen in het objectief kunnen er nog stofjes binnendringen.

Professionele zoomobjectieven zijn afgedicht tegen vocht en spatten (en dus ook tegen het binnendringen van stofjes) maar niet altijd aan de voorkant als zich daar een bewegende lensgroep bevindt. Wil je ook daar volledig afdichten dan moet je een gepast (neutraal) filter vooraan op dergelijk zoomobjectief schroeven.

Compact en bridge camera's zijn beter tegen het binnendringen van stofjes beschermd omdat ze over 'vast' gemonteerde objectieven beschikken maar zelfs dan kan het gebeuren dat er toch nog een stofje op de sensor terecht komt. Er zit dan niets anders op dan de camera bij de hersteldienst te laten reinigen.


Naar volgende pagina RAW of JPEG